Reisinspiratie 7291 - Rondreis Brazilië, november en december 2025

São Paulo is met ruim 20 miljoen inwoners in de agglomeratie de grootste stad van het zuidelijk halfrond en het economische en culturele hart van Brazilië: musea, de Avenida Paulista, het Ibirapuera-park en de beste restaurants van Zuid-Amerika. Met de luchthavens Guarulhos en Congonhas is het hét knooppunt voor vluchten naar de rest van het land. Reken op 1 tot 2 nachten als start of stopover; het hele jaar te bezoeken, met de droogste maanden van mei tot en met september.

São Paulo is geen strandstad maar een wereldstad: Japanse, Italiaanse en Libanese wijken, straatkunst in Vila Madalena, een enorm cultureel aanbod en een nachtleven dat nooit stopt.

Hoogtepunten van São Paulo

• Avenida Paulista en MASP: de hoofdstraat met het kunstmuseum op pilaren; op zondag autovrij.
• Ibirapuera-park: de groene long van de stad met musea van Niemeyer.
• Centro: Theatro Municipal, Mercado Municipal (de mortadellasandwich), Edifício Martinelli en de kathedraal.
• Vila Madalena en Beco do Batman: straatkunst, bars en galerieën.
• Liberdade: de grootste Japanse wijk buiten Japan, met zondagsmarkt.
• Restaurants: van D.O.M. en A Casa do Porco tot de pizzeria's van Bela Vista.

Beste reistijd voor São Paulo

São Paulo is het hele jaar te bezoeken. Van mei tot en met september is het droog en fris (12–24 °C); van december tot en met maart warm (25–32 °C) met middagbuien. In januari en juli zijn veel Paulistanos op vakantie en is de stad rustiger.

Bereikbaarheid en reistijd

Guarulhos (GRU) is de grootste luchthaven van Zuid-Amerika, met KLM-vluchten vanuit Amsterdam (circa 12 uur) en verbindingen naar elke Braziliaanse bestemming; Congonhas (CGH) ligt in de stad en bedient binnenlandse vluchten. Wij regelen privétransfers; van Guarulhos naar de wijken Jardins of Paulista is het 45 tot 90 minuten, afhankelijk van het verkeer.

Hoeveel dagen in São Paulo?

Wij adviseren 1 tot 2 nachten bij aankomst of als stopover: een dag Paulista, MASP en Ibirapuera, een avond uit eten. Cultuurliefhebbers en foodies nemen 3 nachten.

Goed te combineren met

Met Rio de Janeiro en de Costa Verde (Paraty, Ubatuba, Ilhabela) en met het zuiden (Foz do Iguaçu, Curitiba). Voorbeelden: arrangement São Paulo, self-drive Costa Verde en de rondreizen Latino Metropolis en Beleza do Sul.

Veelgestelde vragen over São Paulo

Is São Paulo de moeite waard of alleen een overstap?
Voor cultuur en eten is het de interessantste stad van Brazilië; wie vooral natuur en strand zoekt, kan volstaan met een overstap.

Waar verblijf ik het beste?
Jardins of rond de Avenida Paulista: veilig, centraal en met restaurants op loopafstand; Vila Madalena voor een jongere sfeer.

Is São Paulo veilig?
In Jardins, Paulista en Ibirapuera overdag en 's avonds goed te doen; het centrum bezoekt u overdag, 's avonds per taxi of app-taxi.

Guarulhos of Congonhas?
Internationale vluchten via Guarulhos; binnenlandse vaak via Congonhas, dichter bij de stad. Wij plannen de overstap zo dat u niet tussen beide hoeft te reizen.

Tip van Brazilië Reis Specialist

Plan een zondag: dan is de Avenida Paulista autovrij met straatmuzikanten, is het MASP gratis en is de markt in Liberdade open. Reserveer restaurants vooraf; de goede zitten vol.

Porto Jofre, aan het einde van de Transpantaneira in de Noordelijke Pantanal, is de beste plek ter wereld om jaguars in het wild te zien: per boot langs de oevers van de Cuiabá-, Piquiri- en Três Irmãos-rivier, waar de dieren in het droge seizoen jagen en zonnen. Reken op 3 nachten; beste reistijd is juli tot en met oktober, met de hoogste kans in augustus en september.

De jaguar is de grootste kat van Amerika en in de rest van het continent zeer schuw. In het Encontro das Águas-reservaat bij Porto Jofre leeft een uitzonderlijk hoge dichtheid en zijn de dieren gewend aan boten. Daardoor ziet u ze hier niet als schim, maar vaak minutenlang op de oever, jagend op kaaimannen of capibara's.

Hoogtepunten van Porto Jofre

• Jaguarsafari's per boot: twee tochten per dag, in de koele ochtend en de late namiddag, met gespecialiseerde gidsen en bootsmannen (piloteiros) die via de radio waarnemingen delen.
• Reuzenotters: speelse familiegroepen in de rivierarmen, vaak even spectaculair als de jaguars.
• Kaaimannen, capibara's en tapirs op de zandbanken en in het gras langs het water.
• Vogels: ijsvogels, hyacintara's, jabiru's, reigers en de zeldzame agami-reiger.
• De Transpantaneira: 147 kilometer zandweg met ruim honderd houten bruggen en lodges onderweg, zelf al een safari.

Beste reistijd voor Porto Jofre

Het seizoen loopt van juni tot en met november; van juli tot en met oktober is de kans op jaguars het grootst, omdat het lage water de dieren naar de oevers dwingt. Augustus en september zijn de top, maar ook het drukst en het heetst (35–40 °C). In het regenseizoen (december tot en met mei) staan grote delen onder water, is de Transpantaneira vaak slecht begaanbaar en zijn de meeste accommodaties in Porto Jofre gesloten.

Bereikbaarheid en reistijd

U vliegt naar Cuiabá (circa 2 uur vanuit São Paulo of Rio). Vanaf Cuiabá is het 100 kilometer asfalt naar Poconé en daarna 147 kilometer Transpantaneira; reken op 4 tot 5 uur rijden per 4x4. Wij regelen de transfers, meestal met een tussenstop in een lodge langs de Transpantaneira. Terug kunt u ook per boot naar Porto Jofre en per 4x4 naar Cuiabá.

Hoeveel dagen in Porto Jofre?

Wij adviseren 3 nachten: twee volle dagen op de rivier geven een zeer hoge kans op meerdere jaguars. Fotografen nemen 4 nachten. Combineer met 2 nachten in een lodge langs de Transpantaneira voor de overige wildlife en om de rijtijd te spreiden.

Waar verblijven in Porto Jofre?

De keuze gaat tussen de lodges aan de wal, zoals Berço Pantaneiro met eigen boten, en de drijvende Flotel en Jaguar Suites aan de Piquiri-rivier, midden in het jaguargebied. Alle arrangementen zijn op basis van volpension met dagelijkse boottochten. Boek vroeg: het aantal bedden in Porto Jofre is beperkt en het seizoen is kort.

Goed te combineren met

Vrijwel altijd met de lodges van de Noordelijke Pantanal langs de Transpantaneira, en vanuit Cuiabá met Chapada dos Guimarães, Nobres en de Amazone. Voorbeelden: arrangement Porto Jofre, UeSo Lodge met jaguartour en de natuurrondreis Into the Wild.

Veelgestelde vragen over Porto Jofre

Hoe groot is de kans om een jaguar te zien?
In het hoogseizoen zeer groot: bij twee volle dagen op de rivier ziet vrijwel iedereen meerdere jaguars. Een garantie kan niemand geven; het blijft wilde natuur.

Hoe dicht kom ik bij de jaguars?
De boten houden afstand, maar jaguars langs de oever laten zich vaak tot enkele tientallen meters benaderen. Een telelens van 300 mm of meer is voor foto's aan te raden.

Is een jaguartour ook als dagexcursie mogelijk?
Ja, vanuit lodges halverwege de Transpantaneira bieden wij een lange dagtocht naar Porto Jofre aan, bijvoorbeeld bij de UeSo Lodge. Voor de beste kans blijft overnachten in Porto Jofre de eerste keuze.

Is het geschikt voor kinderen?
Vanaf circa 8 jaar: de boottochten duren 3 tot 4 uur in de zon; neem hoed, zonnebrand en veel water mee.

Tip van Brazilië Reis Specialist

Plan Porto Jofre in augustus of september en boek een jaar vooruit als u een specifieke lodge wilt. Vraag ons naar een privéboot: dan bepaalt u zelf hoe lang u bij een jaguar blijft, wat voor fotografen het verschil maakt.

Nobres ligt op 2 uur rijden ten noorden van Cuiabá in Mato Grosso en is het riviersnorkelparadijs van de Noordelijke Pantanal-route: kristalheldere rivieren en lagunes rond het dorp Bom Jardim, vergelijkbaar met Bonito maar kleiner en rustiger. Reken op 2 nachten, tussen Chapada dos Guimarães en de Pantanal; beste reistijd mei tot en met september.

Het water is helder doordat het door kalksteen filtert; u drijft in een wetsuit tussen scholen vissen door de Rio Salobra of Rio Triste, of zwemt in de blauwe Lagoa das Araras met ara's in de palmen.

Hoogtepunten van Nobres

• Riviersnorkelen in de Rio Salobra of Rio Triste: met de stroming mee tussen dourado's en piraputanga's.
• Aquário Encantado: een kristalheldere bron waarin u tussen de vissen zwemt.
• Lagoa das Araras: aan het eind van de middag komen honderden ara's naar de palmen rond de lagune.
• Cachoeira Serra Azul: waterval met een groot natuurlijk zwembad en zipline.
• Gruta da Lagoa Azul: grot met blauw water (verlicht bij zonlicht in de ochtend).

Beste reistijd voor Nobres

Van mei tot en met september is het water het helderst en is het droog en aangenaam (20–30 °C). In het regenseizoen (november tot en met maart) kan het water na buien troebel zijn en is het heet. De excursies hebben een bezoekerslimiet; wij reserveren vooraf.

Bereikbaarheid en reistijd

Vanaf Cuiabá 2 uur over asfalt, vanaf Chapada dos Guimarães eveneens 2 uur; de Transpantaneira (Poconé) ligt op 3 uur. Wij regelen transfers of een huurauto: Nobres is een vast onderdeel van de self-drive Chapada–Nobres.

Hoeveel dagen in Nobres?

Wij adviseren 2 nachten: een dag riviersnorkelen en het Aquário Encantado, een middag Lagoa das Araras en de waterval.

Goed te combineren met

Met Chapada dos Guimarães, de Noordelijke Pantanal en de Zuidelijke Amazone bij Jardim da Amazônia. Voorbeelden: self-drive Chapada & Nobres, Chapada, Nobres & Pantanal met transfers en de rondreis Biomas do Brasil.

Veelgestelde vragen over Nobres

Nobres of Bonito?
Nobres is kleiner, rustiger en past bij de Noordelijke Pantanal via Cuiabá; Bonito heeft meer keuze en hoort bij de Zuidelijke Pantanal via Campo Grande.

Moet ik kunnen zwemmen?
Nee, u draagt een wetsuit die u laat drijven en een gids begeleidt u; ook geschikt voor kinderen vanaf circa 6 jaar.

Waar overnacht ik?
In Bom Jardim, het dorp bij de excursies, in eenvoudige maar goede pousada's.

Kan ik zelf rijden?
Ja, asfalt vanuit Cuiabá en Chapada; de excursies liggen op korte zandwegen rond Bom Jardim.

Tip van Brazilië Reis Specialist

Wees rond 17.00 uur bij de Lagoa das Araras: de ara's komen dan in groepen aanvliegen en landen in de palmen boven het water, een van de mooiste momenten van de hele Mato Grosso-route.

Manaus, de hoofdstad van de staat Amazonas met ruim 2 miljoen inwoners, ligt midden in het regenwoud aan de samenvloeiing van de Rio Negro en de Solimões en is de toegangspoort tot de Amazone. Eén nacht volstaat voor het Theatro Amazonas, de markt en de Encontro das Águas, voordat u naar een junglelodge of riviercruise vertrekt. Bereikbaar met rechtstreekse vluchten vanuit São Paulo, Rio en Brasília (circa 4 uur).

Door de Amazone stroomt een vijfde van al het zoete rivierwater op aarde. Manaus werd rijk in de rubbertijd aan het einde van de negentiende eeuw en bewaart uit die gloriedagen een operagebouw, een markthal en paleizen midden in de jungle.

Hoogtepunten van Manaus

• Theatro Amazonas: het operagebouw uit 1896 in Italiaanse renaissancestijl, met een koepel in de kleuren van de Braziliaanse vlag; dagelijks rondleidingen en regelmatig gratis concerten.
• Mercado Adolpho Lisboa: de markthal naar voorbeeld van Les Halles in Parijs, met Amazone-vis, fruit en kruiden.
• Encontro das Águas: de plek waar het zwarte water van de Rio Negro en het bruine water van de Solimões kilometers lang naast elkaar stromen; per boot te bezoeken, vaak gecombineerd met een lodge-transfer.
• Palácio Rio Negro en het historische centrum uit de rubbertijd.
• Ponta Negra: het rivierstrand en de boulevard van de stad, met uitzicht op de Rio Negro-brug.

Beste reistijd voor Manaus

Het hele jaar warm en vochtig (26–33 °C). Van juni tot en met november valt het minste regen en is het water laag, met strandjes langs de rivier; van december tot en met mei regent het vaker, meestal in korte buien, en staat het water hoog. De Amazone is in beide seizoenen de moeite waard.

Bereikbaarheid en reistijd

De luchthaven Eduardo Gomes ligt op 20 minuten van het centrum, met dagelijkse vluchten vanuit São Paulo en Rio (circa 4 uur), Brasília, Belém en Cuiabá. Vanuit Nederland vliegt u met één overstap (Lissabon of São Paulo). Wij regelen de privétransfer naar uw hotel en de aansluiting naar de lodge of het cruiseschip, die meestal vanaf de haven of een steiger buiten de stad vertrekken.

Hoeveel dagen in Manaus?

Eén nacht vóór of na uw Amazone-arrangement is voldoende voor een stadstour met het theater en de markt. Wie de Encontro das Águas als losse excursie wil doen of een avondconcert wil meemaken, plant twee nachten.

Restauranttips in Manaus

• Banzeiro: het bekendste restaurant van de Amazone, met chef Felipe Schaedler en gerechten van tambaqui, pirarucu en tucupi.
• Caxiri: Amazone-keuken in een monumentaal pand tegenover het Theatro Amazonas.
• Tambaqui de Banda: informeel en lokaal, dé plek voor gegrilde tambaqui-ribben.
• Bar do Armando: een instituut naast het theater, voor een koud biertje na de rondleiding.

Goed te combineren met

Manaus is de basis voor de Amazone: lodges zoals Amazon Turtle Lodge, Juma Lodge en Anavilhanas Lodge, of cruises met Katerre en de Iberostar Heritage Grand Amazon. Daarna vliegt u door naar de Pantanal (Cuiabá), Belém of de noordoostkust.

Veelgestelde vragen over Manaus

Moet ik in Manaus overnachten?
Meestal wel: de meeste lodges en cruises vertrekken 's ochtends, en internationale of binnenlandse vluchten komen vaak 's avonds aan. Een nacht in de stad maakt de aansluiting ontspannen.

Is Manaus veilig?
In het centrum en bij Ponta Negra overdag goed te doen; 's avonds neemt u een taxi. Zoals in elke Braziliaanse grote stad: geen zichtbare waardevolle spullen.

Kan ik vanuit Manaus rechtstreeks naar de Pantanal?
Ja, er zijn rechtstreekse vluchten naar Cuiabá (circa 2 uur), waarmee Amazone en Pantanal in één reis van 8 tot 9 dagen passen.

Heb ik vaccinaties nodig?
Een gelekoortsvaccinatie is aanbevolen voor de Amazone; malariaprofylaxe meestal niet voor de lodges rond Manaus. Vraag advies bij de GGD.

Tip van Brazilië Reis Specialist

Kijk vóór vertrek op het programma van het Theatro Amazonas: er zijn regelmatig gratis of goedkope concerten en tijdens het operafestival (april–mei) is het gebouw op zijn mooist. Wij plannen uw stadsnacht zo dat een voorstelling past.

De Amazone is het grootste regenwoud ter wereld en vanuit Nederland het best te bereiken via Manaus, met rechtstreekse vluchten vanuit São Paulo en Rio (circa 4 uur). U verblijft in een junglelodge of aan boord van een riviercruise, op basis van volpension met dagelijkse excursies. Reken op 3 tot 5 nachten; de Amazone is het hele jaar te bezoeken, met hoog water van maart tot en met juli en lage rivieren en strandjes van september tot en met november.

Het Amazonebekken is zo groot dat Nederland er ruim honderd keer in past. Rond Manaus liggen tientallen lodges en varen expeditieschepen over de Rio Negro en de Solimões; hier ziet u roze rivierdolfijnen, luiaards, kaaimannen en honderden vogelsoorten en bezoekt u riviergemeenschappen.

Hoogtepunten van de Amazone

• Junglelodges: van de authentieke Amazon Turtle Lodge en Juma Lodge op palen boven het water tot de luxe Anavilhanas Lodge en Mirante do Gavião aan de Rio Negro.
• Riviercruises: meerdaagse expedities met Katerre, de Amazon Clipper of de Iberostar Heritage Grand Amazon naar de Anavilhanas-archipel, de grootste rivierarchipel ter wereld.
• Encontro das Águas: bij Manaus stromen de donkere Rio Negro en de lichte Solimões kilometers lang naast elkaar zonder te mengen.
• Kano- en nachttochten: door het overstroomde igapó-bos, kaaimannen spotten met de spotlight en piranha's vissen.
• Presidente Figueiredo: de Amazone-hooglanden op 107 km van Manaus, met watervallen, grotten en bomen tot 80 meter hoog; hier ligt ook de Amazon Emotions Jungle Lodge.
• Zuidelijke Amazone en Alter do Chão: de Cristalino Jungle Lodge (vogelhoogtepunt) en de witte rivierstranden van Alter do Chão bij Santarém als alternatieven voor Manaus.

Beste reistijd voor de Amazone

De Amazone is het hele jaar toegankelijk en altijd warm en vochtig (26–32 °C). Van maart tot en met juli staat het water hoog: u vaart per kano tussen de boomtoppen door het overstroomde bos en de rivieren zijn breed. Van september tot en met november is het water laag: de rivierstranden liggen droog, wandelen in het bos is makkelijker en de kans op dieren aan de oevers is groter. In het regenseizoen (december tot en met mei) valt de meeste regen, meestal in korte, hevige buien.

Bereikbaarheid en reistijd

Manaus heeft een internationale luchthaven met dagelijkse vluchten vanuit São Paulo, Rio de Janeiro, Brasília en Cuiabá; vanuit Nederland vliegt u met een overstap in Lissabon of São Paulo. De lodges liggen op 1 tot 4 uur van Manaus, per auto en boot; de transfers zijn bij het arrangement inbegrepen. Wij combineren de Amazone meestal met de Pantanal (2 uur vliegen naar Cuiabá) of de noordoostkust.

Hoeveel dagen in de Amazone?

Wij adviseren 3 tot 4 nachten in een lodge: dan maakt u alle excursies mee (kanotocht, junglewandeling, nachttocht, bezoek aan een gemeenschap, zonsopgang op de rivier). Voor een cruise geldt 4 tot 7 nachten; wie de Amazone echt wil doorgronden, combineert een lodge met een cruise of met de Zuidelijke Amazone.

Lodge of cruise?

Een lodge geeft rust, een vaste basis en persoonlijke gidsen; ideaal voor gezinnen en een eerste kennismaking. Een cruise brengt u verder de wildernis in, met elke dag een nieuwe plek en meer kans op ongerepte natuur. Beide zijn op basis van volpension en inclusief excursies.

Goed te combineren met

De Amazone combineert goed met Manaus (één nacht voor het Theatro Amazonas), de Noordelijke Pantanal, de Lençóis Maranhenses en de stranden van de noordoostkust. Voorbeelden: Amazon Turtle Lodge, Anavilhanas Lodge, Katerre-cruise en de rondreis Gostos do Brasil.

Veelgestelde vragen over de Amazone

Zijn er veel muggen in de Amazone?
Rond de Rio Negro nauwelijks: het zure, donkere water is ongeschikt voor muggenlarven. Langs de Solimões en in het regenseizoen zijn er meer; lange kleding en DEET volstaan.

Heb ik een malariaprofylaxe nodig?
Voor de lodges rond Manaus wordt dat meestal niet geadviseerd; een gelekoortsvaccinatie is wél aanbevolen. Raadpleeg de GGD of een reisvaccinatiecentrum.

Zie ik veel dieren?
U ziet zeker rivierdolfijnen, kaaimannen, luiaards, apen en veel vogels. Grote zoogdieren blijven in het dichte bos vaak verborgen; voor wildlife in open landschap is de Pantanal de betere keuze, daarom combineren wij beide.

Is de Amazone geschikt voor kinderen?
Ja, de meeste lodges verwelkomen kinderen vanaf circa 6 jaar; de excursies zijn kort en per boot.

Tip van Brazilië Reis Specialist

Kies uw lodge op ligging en gids, niet alleen op comfort: een lodge aan de Rio Negro betekent weinig muggen en zwart water met spiegelingen, een lodge aan de Solimões of de Mamori meer dieren maar meer insecten. Wij kennen de lodges persoonlijk en adviseren u graag welke bij uw reis past.

Salvador da Bahia, de eerste hoofdstad van Brazilië, is het hart van de Afro-Braziliaanse cultuur: het historische centrum Pelourinho met barokke kerken, capoeira, candomblé, livemuziek en de keuken van Bahia, aan een baai in het noordoosten. Reken op 2 tot 3 nachten, bij voorkeur als start of afsluiting van een reis door Bahia; beste reistijd september tot en met maart, met carnaval in februari.

Salvador ligt op een schiereiland aan de Baía de Todos os Santos en is verdeeld in een boven- en benedenstad, verbonden door de Elevador Lacerda. De stad was drie eeuwen lang de belangrijkste haven voor de slavenhandel; die pijnlijke geschiedenis vormt vandaag de rijke cultuur van muziek, dans, religie en eten die Salvador uniek maakt.

Hoogtepunten van Salvador

• Pelourinho: het koloniale centrum (UNESCO-werelderfgoed) met gekleurde huizen, de kerk São Francisco met bladgoud en 's avonds drumgroepen zoals Olodum.
• Elevador Lacerda en Mercado Modelo: de lift uit 1873 tussen boven- en benedenstad en de markt aan de haven.
• Capoeira en candomblé: een capoeira-roda in het centrum of een bezoek aan een candomblé-terreiro met een lokale gids.
• Keuken van Bahia: acarajé van de baianas op straat, moqueca in een restaurant aan de baai.
• Stranden: Porto da Barra in de stad, Itapuã en verder noordelijk Praia do Forte.
• Carnaval: het grootste straatcarnaval ter wereld, waarbij u achter de trio elétricos meeloopt in plaats van toekijkt.

Beste reistijd voor Salvador

Salvador is het hele jaar warm (25–30 °C). September tot en met maart is het droogst en zonnigst; carnaval valt in februari of begin maart en is dan ook de duurste en drukste periode. Van april tot en met juli valt de meeste regen, vaak in buien met zon ertussen; juni is de maand van de São João-feesten in het binnenland.

Bereikbaarheid en reistijd

Salvador heeft een internationale luchthaven op 40 minuten van het centrum, met dagelijkse vluchten vanuit Rio en São Paulo (circa 2 uur) en TAP-vluchten via Lissabon. Wij regelen privétransfers; naar Morro de São Paulo vaart de catamaran in 2,5 uur, naar Praia do Forte rijdt u in 1 uur en naar de Chapada Diamantina in 6 uur.

Hoeveel dagen in Salvador?

Wij adviseren 2 tot 3 nachten: een dag voor Pelourinho en de benedenstad met gids, een dag voor de stranden of een boottocht op de baai naar Ilha de Itaparica. Met carnaval 4 tot 5 nachten.

Waar verblijven in Salvador?

In Pelourinho slaapt u midden in de geschiedenis, in sfeervolle pousada's; 's avonds blijft u in de verlichte straten en neemt u een taxi buiten het centrum. Barra en Rio Vermelho aan de kust zijn ruimer, met strand en restaurants en op 15 minuten van het centrum.

Goed te combineren met

Salvador is de poort naar Bahia: het autovrije eiland Morro de São Paulo, de stranden van Praia do Forte, de tafelbergen van de Chapada Diamantina en de zuidkust rond Trancoso. Voorbeelden: arrangement Salvador, self-drive Bahia en de rondreizen Bahia en Brasil Encantado.

Veelgestelde vragen over Salvador

Is Salvador veilig?
Pelourinho is overdag en 's avonds goed te doen dankzij toeristenpolitie; buiten de verlichte straten neemt u een taxi en draagt u geen zichtbare waardevolle spullen. Onze lokale vertegenwoordiging geeft actuele tips bij aankomst.

Wat is het verschil met carnaval in Rio?
In Rio kijkt u naar de optochten in het Sambadrome; in Salvador loopt u zelf mee achter de muziekwagens door de straten. Salvador is uitbundiger en informeler.

Hoeveel dagen heb ik nodig voor Salvador en omgeving?
Twee tot drie nachten voor de stad, plus 3 tot 4 nachten strand (Morro de São Paulo of Praia do Forte) en 2 tot 3 nachten Chapada Diamantina voor een complete Bahia-reis van 8 tot 10 dagen.

Kan ik Salvador combineren met Rio?
Ja, per vlucht in 2 uur; TAP vliegt bovendien via Lissabon naar én van beide steden, zodat u heen naar Rio en terug vanuit Salvador kunt vliegen.

Tip van Brazilië Reis Specialist

Plan een dinsdagavond in Pelourinho: dan repeteren de drumgroepen en zijn er openluchtconcerten. Proef een acarajé bij de baianas op het Largo do Pelourinho en laat ons een gids regelen voor de kerk São Francisco; zonder uitleg mist u het verhaal achter het bladgoud.

Belo Horizonte, de hoofdstad van Minas Gerais in het bergachtige binnenland van Brazilië, is de toegangspoort tot de historische goudsteden Ouro Preto en Tiradentes en het kunstpark Inhotim. Reken op 1 tot 2 nachten als start van een rondreis door Minas Gerais; de beste reistijd is april tot en met oktober, het droge seizoen met milde temperaturen.

Minas Gerais is de schatkist van Brazilië: tussen de bergen en watervallen werden in de 18e eeuw goud en edelstenen gewonnen die de barokke steden van de regio rijk maakten. Belo Horizonte zelf is een moderne stad van 2,5 miljoen inwoners, bekend om zijn keuken, zijn ontelbare bars en het modernistische complex van Pampulha, een vroeg werk van Oscar Niemeyer en UNESCO-werelderfgoed.

Hoogtepunten van Belo Horizonte

• Inhotim: het grootste openluchtmuseum voor hedendaagse kunst ter wereld, op 60 kilometer van de stad, met paviljoens in een botanische tuin. Een volle dag.
• Pampulha: het meer met de kerk São Francisco de Assis van Niemeyer, het Casa do Baile en het Museu de Arte da Pampulha.
• Mercado Central: de overdekte markt met kazen, cachaça, doce de leite en de beroemde tafeltjes voor een biertje met een hapje.
• Savassi en Lourdes: de wijken met de beste restaurants en bars; Belo Horizonte noemt zich de barhoofdstad van Brazilië.
• Praça da Liberdade: het plein met paleizen die nu musea zijn, waaronder het Museu das Minas e do Metal over de mijngeschiedenis.
• Keuken van Minas: feijão tropeiro, frango com quiabo, pão de queijo en kaas uit de Serra da Canastra.

Beste reistijd voor Belo Horizonte

Belo Horizonte ligt op 850 meter hoogte en heeft een mild klimaat. April tot en met oktober is het droge seizoen met 20–28 °C overdag en frisse avonden, ideaal voor de goudsteden en Inhotim. November tot en met maart is warmer en natter, met buien in de namiddag. De historische steden zijn het hele jaar te bezoeken; rond Pasen (Semana Santa) zijn de processies in Ouro Preto een bijzondere ervaring, maar dan is het druk.

Bereikbaarheid en reistijd

De luchthaven van Belo Horizonte (Confins, CNF) ligt op 40 kilometer van het centrum en heeft rechtstreekse vluchten vanuit Rio de Janeiro en São Paulo (circa 1 uur), Salvador en Brasília. Ouro Preto ligt op 1,5 uur rijden, Tiradentes op 3 uur, Inhotim op 1 uur. Wij regelen privétransfers en excursies met Nederlands- of Engelssprekende gids, of een huurauto voor een self-drive over de Estrada Real.

Hoeveel dagen in Belo Horizonte?

Wij adviseren 1 tot 2 nachten in de stad: één dag voor Inhotim en een halve dag voor Pampulha en de Mercado Central. De meeste reizigers reizen daarna door naar Ouro Preto en Tiradentes voor 3 tot 5 nachten. Ons arrangement Belo Horizonte combineert de stad met de goudsteden.

Goed te combineren met

Belo Horizonte is de start van de historische goudroute langs Ouro Preto en Tiradentes, met een uitloper naar het natuurpark Ibitipoca. Via de Estrada Real rijdt u door naar Paraty en Rio de Janeiro. Voorbeelden: de self-drive Goudroute & Costa Verde van 15 dagen en de cultuurrondreis Cultura do Brasil.

Veelgestelde vragen over Belo Horizonte

Is Belo Horizonte zelf een bezoek waard?
Ja, vooral voor Inhotim, Pampulha en de eetcultuur. Wie weinig tijd heeft, gebruikt de stad als aankomstpunt en slaapt in Ouro Preto.

Hoe bezoek ik Inhotim?
Als dagtocht vanuit Belo Horizonte, met een privétransfer of huurauto. Inhotim is gesloten op maandag; reserveer tickets vooraf, zeker in het weekend.

Kan ik zelf rijden in Minas Gerais?
Ja, de wegen tussen Belo Horizonte, Ouro Preto en Tiradentes zijn goed en rustig. De Estrada Real is een van de mooiste self-drives van Brazilië.

Wat is typisch eten uit Minas Gerais?
Comida mineira: stevige gerechten met bonen, varkensvlees, kip met okra en maïs, gevolgd door doce de leite met verse kaas. Ga in de stad naar de Mercado Central of een restaurant in Savassi.

Tip van Brazilië Reis Specialist

Plan Inhotim op een doordeweekse dag en overnacht daarna direct in Ouro Preto in plaats van terug te keren naar de stad: zo begint u de volgende ochtend zonder rijtijd tussen de barokke kerken. Proef in Belo Horizonte een kaas uit de Serra da Canastra met een glas cachaça van een lokale distilleerder.

Ouro Preto, in de bergen van Minas Gerais op 100 kilometer van Belo Horizonte, is de best bewaarde barokke goudstad van Brazilië en sinds 1980 UNESCO-werelderfgoed. Steile keienstraten, dertien kerken met werk van de beeldhouwer Aleijadinho en herenhuizen uit de 18e eeuw maken het tot het culturele hoogtepunt van een rondreis. Reken op 2 tot 3 nachten; de beste reistijd is april tot en met oktober.

In het begin van de 18e eeuw ontstonden rond de goudvondsten mijnkampen die snel uitgroeiden tot rijke steden: Ouro Preto, Mariana, Congonhas, São João del Rei, Tiradentes en Diamantina. Het goud betaalde kerken vol bladgoud en beeldhouwwerk in een eigen Braziliaanse barokstijl. Ouro Preto was de hoofdstad van de provincie en heeft van alle goudsteden de beste toeristische infrastructuur, met pousada's in alle klassen.

Hoogtepunten van Ouro Preto

• Igreja São Francisco de Assis: het meesterwerk van Aleijadinho, met een gevel en altaren van zeepsteen en een plafondschildering van Manuel da Costa Ataíde.
• Praça Tiradentes: het centrale plein met het Museu da Inconfidência, gewijd aan de mislukte opstand tegen de Portugese kroon in 1789.
• Igreja Nossa Senhora do Pilar: een interieur met ruim 400 kilo goud en zilver.
• Mina da Passagem: een oude goudmijn tussen Ouro Preto en Mariana, per kabelkarretje te bezoeken.
• Mariana: de oudste stad van Minas Gerais op 12 kilometer, per stoomtrein te bereiken in het weekend.
• Congonhas: de twaalf profeten van Aleijadinho voor de basiliek van Bom Jesus de Matosinhos, op 1,5 uur rijden.

Beste reistijd voor Ouro Preto

Ouro Preto ligt op 1.150 meter hoogte. April tot en met oktober is droog en helder, met 20–25 °C overdag en frisse nachten (soms onder 10 °C in juni en juli; neem een warme trui mee). November tot en met maart is het regenseizoen met warme dagen en middagbuien; de keienstraten zijn dan glad. De Semana Santa (Pasen) met tapijten van bloemen en zaagsel in de straten en het Festival de Inverno in juli zijn sfeervolle, maar drukke periodes.

Bereikbaarheid en reistijd

U vliegt naar Belo Horizonte (Confins), vanwaar Ouro Preto op circa 2 uur rijden ligt. Wij regelen een privétransfer of een huurauto; de weg is goed. Binnen de stad gaat alles te voet, maar de straten zijn steil: comfortabele schoenen met grip zijn onmisbaar. Een gids maakt het verschil bij de kerken, waar fotograferen meestal niet mag en de verhalen de kunst tot leven brengen.

Hoeveel dagen in Ouro Preto?

Wij adviseren 2 tot 3 nachten: een volle dag voor de kerken en musea van de stad, een tweede dag voor Mariana, de goudmijn of Congonhas. Combineer Ouro Preto met 2 nachten in Tiradentes voor een compleet beeld van de goudroute.

Waar verblijven?

Ouro Preto heeft charmante pousada's in historische herenhuizen rond de Praça Tiradentes, van eenvoudig tot de superieure klasse met uitzicht over de daken en kerktorens. Vraag om een kamer met uitzicht: het silhouet van de stad bij avondlicht is een van de mooiste van Brazilië.

Goed te combineren met

Ouro Preto is het hart van de historische goudroute vanuit Belo Horizonte, met Tiradentes als tweede stop en het natuurpark Ibitipoca als groene afsluiting. Via de Estrada Real rijdt u door naar Paraty aan de kust. Voorbeelden: de self-drive Estrada Real, de rondreis Goudroute & Costa Verde en Cultura do Brasil.

Veelgestelde vragen over Ouro Preto

Wie was Aleijadinho?
Antônio Francisco Lisboa (1738–1814), de belangrijkste beeldhouwer en architect van de Braziliaanse barok. Ondanks een ziekte die zijn handen aantastte, maakte hij zijn mooiste werk in Ouro Preto en Congonhas.

Is Ouro Preto geschikt voor mensen die slecht ter been zijn?
Beperkt: de straten zijn steil en van keien. Met een auto en chauffeur zijn de belangrijkste kerken wel bereikbaar; wij passen het programma aan.

Zijn de kerken elke dag open?
De meeste kerken zijn op maandag gesloten en hebben een lunchpauze. Onze gids plant de route rond de openingstijden.

Ouro Preto of Tiradentes?
Ouro Preto is groter, monumentaler en heeft de belangrijkste kunst; Tiradentes is kleiner, rustiger en heeft de beste pousada's en restaurants. Beide bezoeken is het advies.

Tip van Brazilië Reis Specialist

Bezoek de São Francisco de Assis vroeg in de ochtend, voordat de groepen komen, en eindig de dag op het terras van een pousada boven de stad. Neem in het weekend de historische stoomtrein naar Mariana: een uur door de bergen, met de sfeer van de goudkoorts.

Tiradentes is het charmantste van de historische goudstadjes van Minas Gerais: één kilometer keienstraten met witte huizen, de barokke Matriz de Santo Antônio en pousada's en restaurants die tot de beste van het binnenland behoren. Het ligt op 3 uur rijden van Belo Horizonte en 1,5 uur van Ouro Preto. Reken op 2 nachten; de beste reistijd is april tot en met oktober.

Net als Ouro Preto ontstond Tiradentes in de vroege 18e eeuw rond de goudvondsten. Het stadje is vernoemd naar de held van de Inconfidência Mineira, de opstand tegen de Portugese kroon, die hier werd geboren. Waar Ouro Preto groots en steil is, is Tiradentes intiem en overzichtelijk: u wandelt in een uur door het hele centrum en komt terug voor het licht, de winkeltjes en het eten.

Hoogtepunten van Tiradentes

• Matriz de Santo Antônio: een van de rijkst vergulde kerken van Brazilië, met een gevel van Aleijadinho en een historisch orgel.
• Maria Fumaça: de stoomtrein uit 1881 naar São João del Rei, in het weekend, 35 minuten langs de rivier.
• Serra de São José: de bergrug boven het stadje, met wandelpaden naar watervallen en uitzichtpunten.
• Ateliers en winkels: meubelmakers, zilversmeden en antiquairs in de Rua Direita en rond het Largo das Forras.
• São João del Rei: de grotere buurstad met de kerk São Francisco de Assis en een levendig centrum.
• Gastronomie: comida mineira in restaurants van landelijke klasse; in augustus is er een culinair festival.

Beste reistijd voor Tiradentes

April tot en met oktober is droog en aangenaam, met 20–26 °C overdag en frisse avonden; juni en juli kunnen 's nachts koud zijn. November tot en met maart brengt warmte en middagbuien. In januari trekt het filmfestival Mostra de Cinema veel bezoekers, in augustus het culinaire festival; boek dan ruim vooruit.

Bereikbaarheid en reistijd

Tiradentes ligt op circa 3 uur rijden van Belo Horizonte (Confins) en 1,5 tot 2 uur van Ouro Preto over goede wegen. Ook vanuit Rio de Janeiro is het per auto bereikbaar in 4,5 tot 5 uur, wat de Estrada Real tot een logische route naar de kust maakt. Wij regelen privétransfers of een huurauto; in het stadje zelf loopt u alles.

Hoeveel dagen in Tiradentes?

Wij adviseren 2 nachten: één dag voor het stadje, de kerk en de ateliers, en een tweede dag voor de stoomtrein naar São João del Rei of een wandeling in de Serra de São José. Wie tot rust wil komen na de grote steden, blijft gerust een derde nacht in een van de pousada's met tuin en zwembad.

Waar verblijven?

Tiradentes staat bekend om zijn pousada's: historische huizen met binnentuinen in het centrum en luxere adressen aan de rand met uitzicht op de Serra. Wij kennen de kamers en adviseren op basis van uw wensen, van romantisch tot geschikt voor gezinnen.

Goed te combineren met

Tiradentes is de tweede stop op de goudroute na Ouro Preto, met Belo Horizonte als aankomstpunt en het natuurpark Ibitipoca op 2,5 uur rijden. Via de Estrada Real reist u door naar Paraty en Rio de Janeiro. Voorbeelden: de self-drive Estrada Real en de rondreis Goudroute & Costa Verde van 15 dagen.

Veelgestelde vragen over Tiradentes

Wanneer rijdt de stoomtrein Maria Fumaça?
Doorgaans op vrijdag, zaterdag en zondag, met een ochtend- en middagrit. Wij controleren de dienstregeling bij het samenstellen van uw reis.

Is Tiradentes geschikt voor kinderen?
Ja: de afstanden zijn klein, de stoomtrein is een hit en de pousada's hebben vaak een zwembad. Ook de wandelingen in de Serra zijn kort te houden.

Kan ik Tiradentes als dagtocht vanuit Ouro Preto doen?
Het kan, maar het is jammer: de sfeer van Tiradentes is 's avonds, als de dagjesmensen weg zijn, het mooist. Wij adviseren een overnachting.

Hoe ver is het naar Rio de Janeiro?
Circa 330 kilometer, 4,5 tot 5 uur per auto. Met een tussenstop in Ibitipoca of direct via de Estrada Real naar Paraty.

Tip van Brazilië Reis Specialist

Reserveer voor de avond een tafel in een van de restaurants rond het Largo das Forras en wandel daarna langs de verlichte Matriz: het stadje is dan stil en op zijn mooist. Neem op de terugweg een fles cachaça of een stuk kaas uit de streek mee.

Rio de Janeiro is de bekendste stad van Brazilië en het ideale begin- of eindpunt van een rondreis: KLM vliegt dagelijks rechtstreeks vanaf Amsterdam (circa 11,5 uur). Reken op 3 tot 4 nachten voor het Christusbeeld, de Suikerbroodberg, de stranden van Copacabana en Ipanema en de wijken Lapa en Santa Teresa. Beste reistijd: april tot en met oktober, droger en aangenaam warm; carnaval valt in februari of begin maart.

Rio de Janeiro, de 'Cidade Maravilhosa', is een mix van groene bergen die uit de oceaan oprijzen, goudgele stranden en een bruisende metropool. De bewoners, de Cariocas, staan bekend om hun levensvreugde. Hieronder vindt u wat onze specialisten u meegeven voor een geslaagd verblijf.

Hoogtepunten van Rio de Janeiro

• Corcovado en het Christusbeeld: met het tandradtreintje door het Tijuca-regenwoud omhoog naar het 38 meter hoge beeld, met het meest complete panorama over de stad. Ga vroeg in de ochtend: minder drukte en vaak helderder zicht.
• Suikerbroodberg (Pão de Açúcar): twee kabelbanen naar de top van de granieten rots; bij zonsondergang het mooiste uitzicht over de baai van Guanabara en Copacabana.
• Copacabana en Ipanema: de beroemdste stranden ter wereld, met voetvolley, strandkiosken en een ijskoude caipirinha. Op zondag is de boulevard autovrij: huur een fiets en fiets mee met de Cariocas.
• Lapa en Santa Teresa: het Boheemse hart van de stad. In Lapa 's avonds live samba, overdag via de gekleurde trap Escadaria Selarón omhoog naar het artistieke Santa Teresa met ateliers en uitzichtpunten.
• Tijuca Nationaal Park: een compleet regenwoud midden in de stad. Het uitzichtpunt Vista Chinesa is een minder bekend maar prachtig panorama.
• Sambadrome: tijdens carnaval de optochten van de sambascholen; buiten carnaval zijn de repetities van de sambascholen (augustus tot januari) een leuk alternatief.

Beste reistijd voor Rio de Janeiro

Rio is het hele jaar te bezoeken. Van april tot en met oktober is het droger en aangenaam warm (22–28 °C), ideaal voor stad, strand en uitzichtpunten. December tot en met maart is de Braziliaanse zomer: heet (30 °C en meer), vochtig en met tropische buien in de namiddag, maar ook de tijd van carnaval en de levendigste strandsfeer. In juni en juli kan het 's avonds fris zijn (rond 18 °C). Rond oud en nieuw en carnaval zijn hotels ruim van tevoren vol; boek dan tijdig.

Bereikbaarheid en reistijd

KLM vliegt dagelijks rechtstreeks van Amsterdam naar Rio de Janeiro (luchthaven Galeão, GIG); ook TAP via Lissabon is een goede optie. Binnenlandse vluchten vertrekken vanaf GIG en het centraal gelegen Santos Dumont (SDU). Wij regelen een privétransfer van de luchthaven naar uw hotel (30–60 minuten naar de Zona Sul). Vanuit Rio bereikt u per auto de Costa Verde: Ilha Grande in circa 2,5 uur plus een boottocht, Paraty in circa 4 uur en Búzios in circa 2,5 uur.

Hoeveel dagen in Rio de Janeiro?

Wij adviseren 3 tot 4 nachten: één dag voor Corcovado en Suikerbroodberg, één dag voor Lapa, Santa Teresa en het centrum, en tijd voor het strand en een excursie zoals een fietstocht langs de boulevards of een wandeling in het Tijuca-park. Wie carnaval meemaakt, plant 4 tot 5 nachten.

Waar verblijven in Rio de Janeiro?

Copacabana en Ipanema zijn de beste basis: veilig, aan het strand en met restaurants en bars binnen loopafstand. Leblon is rustiger en chiquer; Santa Teresa is sfeervol maar minder praktisch voor het strand. Zie het tabblad hotels bij onze arrangementen voor onze selectie in de toeristenklasse en de superieure klasse.

Culinair Rio: onze restauranttips

• Churrascaria Palace (Copacabana): bekroonde churrascaria waar obers met spiezen gegrild vlees aan tafel komen. Een must voor vleesliefhebbers.
• Aprazível (Santa Teresa): authentieke Braziliaanse gerechten met een panoramisch uitzicht over de stad.
• Bar do Mineiro (Santa Teresa): informeel en lokaal, dé plek voor een traditionele feijoada.
• Zazá Bistrô Tropical (Ipanema): kleurrijk en creatief, een feest voor oog en smaak.
• Sushi Leblon (Leblon): een van de meest gerenommeerde Japanse restaurants van Brazilië.

Goed te combineren met

Rio is het perfecte startpunt van vrijwel elke route door Brazilië. Populaire combinaties zijn het autovrije eiland Ilha Grande en het koloniale Paraty aan de Costa Verde, de badplaats Búzios, de watervallen van Foz do Iguaçu (2 uur vliegen) en de wildlife van de Pantanal. Bekijk als voorbeeld ons stadsarrangement Rio de Janeiro of de rondreizen Parels van Rio en Rio, Costa Verde & Iguaçu.

Veelgestelde vragen over Rio de Janeiro

Is Rio de Janeiro veilig voor toeristen?
Ja, met de gebruikelijke voorzorgen: verblijf in de Zona Sul (Copacabana, Ipanema, Leblon), draag geen zichtbare sieraden of dure camera's op straat, gebruik 's avonds een taxi of app-taxi en laat waardevolle spullen in de hotelkluis. Onze lokale vertegenwoordiging geeft u bij aankomst actuele tips.

Hoeveel dagen heb ik nodig voor Rio?
Drie tot vier nachten zijn voldoende voor de hoogtepunten en een stranddag; met carnaval of een dagtrip naar Petrópolis of Búzios rekent u een dag extra.

Wanneer is carnaval in Rio?
Carnaval valt jaarlijks in februari of begin maart (de week vóór Aswoensdag). De optochten in het Sambadrome zijn het hoogtepunt; toegangskaarten en hotels regelen wij ruim van tevoren.

Kan ik Rio combineren met strand?
Zeker: Ilha Grande en Búzios liggen op enkele uren rijden en zijn ideaal als afsluiting van een rondreis.

Tip van Brazilië Reis Specialist

Plan een fietstocht door Copacabana en de wijkjes erachter om gelijk een goed beeld van de omgeving te krijgen. Rio kan overweldigend zijn; wij kiezen met u het hotel op de juiste plek en regelen de excursies met Engelssprekende gidsen. Neem contact op voor een vrijblijvend reisvoorstel.

Ilhabela ('mooi eiland') ligt voor de noordkust van de staat São Paulo, per veerboot (15 minuten) vanuit São Sebastião, op 3,5 uur rijden van São Paulo: een bergachtig eiland met 40 stranden, 360 watervallen, Atlantisch regenwoud en de beste zeilomstandigheden van Brazilië. Reken op 3 nachten; beste reistijd april tot en met oktober voor droog weer, december tot en met februari voor warm zeewater.

De westkant, tegenover het vasteland, is bewoond met pousada's, restaurants en jachthavens; de oost- en zuidkant zijn wild, met stranden als Castelhanos en Bonete die alleen per 4x4, boot of te voet bereikbaar zijn.

Hoogtepunten van Ilhabela

• Praia de Castelhanos: de hartvormige baai aan de oceaankant, per 4x4 door het regenwoud.
• Bonete: vissersdorp zonder wegen, per boot of een wandeling van 4 uur.
• Watervallen: Cachoeira do Gato en Cachoeira da Toca, met natuurlijke glijbanen.
• Zeilen en duiken: de zeilweek in juli en wrakduiken langs de kust.
• Vila: het historische centrum met de kerk uit 1806 en restaurants aan het water.

Beste reistijd voor Ilhabela

Van april tot en met oktober is het droger en rustiger (20–27 °C), van december tot en met februari warm (28–32 °C) met buien en drukte; het zeewater is dan het warmst. Ilhabela staat bekend om de borrachudos (kleine bijtende vliegjes): insectenmiddel is onmisbaar.

Bereikbaarheid en reistijd

Vanuit São Paulo 3,5 uur rijden naar São Sebastião en 15 minuten met de veerboot; vanuit Paraty 3 uur. Wij regelen transfers of een huurauto, want Ilhabela past goed in de self-drive langs de Costa Verde tussen Rio en São Paulo.

Hoeveel dagen op Ilhabela?

Wij adviseren 3 nachten: een 4x4-tocht naar Castelhanos, een boottocht of Bonete, een dag watervallen en de Vila.

Goed te combineren met

Met Ubatuba, Paraty en São Paulo. Voorbeeld: self-drive Costa Verde met een stop op Ilhabela.

Veelgestelde vragen over Ilhabela

Ilhabela of Ilha Grande?
Ilhabela is groter, met wegen, auto's en meer comfort; Ilha Grande is autovrij en ruiger. Beide passen in een Costa Verde-route.

Is een auto handig op het eiland?
Ja, voor de westkust; naar Castelhanos gaat u met een georganiseerde 4x4-tocht.

Is Ilhabela geschikt voor kinderen?
Ja, de stranden aan de westkant zijn kalm en de watervallen hebben natuurlijke zwembaden.

Hoe erg zijn de borrachudos?
Vooral bij de watervallen en aan het eind van de middag; met een goed middel en lange broek is het goed te doen.

Tip van Brazilië Reis Specialist

Boek de 4x4-tocht naar Castelhanos op een heldere dag en vraag naar de wandeling naar de waterval van Gato onderweg; neem de veerboot terug 's avonds, als de rij korter is.